
آتشسوزی سکوی نفتی ؛ تجهیزات مورد نیاز و روشهای اطفای حریق
فرض کنید روی یک سکوی نفتی در خلیج فارس ایستادهاید. نزدیکترین ساحل دهها کیلومتر آنطرفتر است، زیر پای شما سازهای فولادی روی آب قرار دارد و چند ده متر آنطرفتر، لولههایی پر از گاز و نفتِ پرفشار از میان تجهیزات میگذرد. اگر همین حالا نشتیِ کوچکی جرقه بزند، هیچ ایستگاه آتشنشانیای قرار نیست ظرف چند دقیقه برسد پس هر چیزی که برای مهار آتش لازم است باید از قبل روی همین سکو نصب شده ، تست و آماده به کار باشد.
به همین دلیل آتشسوزی سکوی نفتی یکی از دشوارترین سناریوها در صنعت انرژی است و طراحی ایمنی این سازهها از سیستمهای خشکی بسیار متفاوت می باشد. در این مقاله همراه آدر توان نامی برترین تولید کننده تجهیزات آتش نشانی در ایران باشید تا در کنار هم قدمبهقدم بررسی کنیم که در یک سکوی نفتی چه نوع آتشی رخ میدهد، چه تجهیزات اطفای حریقی در سکو های نفتی به کار میرود، هر سیستم برای کدام ناحیه از سکوی نفتی ساخته شده، تیم عملیات در لحظهٔ حادثه به چه ترتیبی تصمیم میگیرد و چرا گاهی عمداً آتش سوزی های سکوی نفتی را خاموش نمیکنند. دو حادثهٔ معروف جهان را هم مرور میکنیم، چون بخش بزرگی از قوانین امروز در خصوص ایمنی با بهای جان آدمها نوشته شده است.
چرا آتشسوزی سکوی نفتی با آتشسوزی صنعتی خشکی فرق دارد؟
یک پالایشگاه یا مخازن بزرگ سوخت در خشکی هم خطرناک است، اما حداقل فضایی برای دسترسی در پروژه و همچنین فضای باز و آزاد بیشتری دارد. میتوان تجهیزات آتش نشانی را با فاصله چید، جاده برای دسترسی خودروی آتشنشانی کشید و در صورت لزوم منطقه را به سرعت تخلیه نمود. سکوی نفتی هیچکدام از این امکانها را ندارد!
فضای کم و تراکم زیاد تجهیزات
هزینه ساخت هر مترمربع سکو بسیار گران قیمت است، چون باید با کمک جرثقیل و شناور منتقل شود و روی سازهای با فضای محدود نصب شود. در نتیجه قسمت های مختلف پروژه شامل جداکنندههای نفت و گاز، کمپرسورها، ژنراتورها، اتاق برق و گاهی ساختمان اقامتی در فاصلهای کوتاه در کنار هم قرار میگیرند. در طراحی قدیمیتر، فاصلهگذاری ساده کافی بود اما امروز مهندسان بهجای فاصله، از دیوار ضد آتش، دیوار ضدانفجار و سیستمهای خنککاری در ایمنی آتشسوزی سکوی نفتی کمک میگیرند.
در آتشسوزی سکوی نفتی کمک نیروهای امدادی دیر میرسد
روی سکوی نفتی در زمان حریق نمیتوان منتظر نیروی امداد بیرونی ماند. شناور آتشنشانی و هلیکوپتر ممکن است ساعتها فاصله داشته باشند یا در دریای مواج و شرایط بد محیطی اصلاً نتوانند نزدیک محل حادثه شوند. تیم آتشنشانی خودِ سکوی نفتی ، که اغلب همان کارکنان عملیاتاند و دورههای ویژه در این خصوص دیدهاند، خط اول و گاهی تنها خط دفاع می باشند.


خوردگی و شرایط محیطی
آب شور، رطوبت بالا و نمک معلق در هوا، هر قطعهٔ فلزی را آهسته میخورند. در خلیج فارس گرمای تابستان این فرایند را نیز تسریع می بخشد. تجهیزاتی که سالها بدون استفاده منتظر آتش میمانند، باید در لحظهٔ حادثه دقیقاً به خوبی عمل کنند و کار کنند. یکی از ریشههای تلخ حادثهٔ آتشسوزی سکوی نفتی پایپر آلفا هم همین بود که در ادامه میخوانید: نازلهایی که زنگزده بودند.
انواع آتشسوزی سکوی نفتی
هر آتشی را با یک روش نمیشود خاموش کرد. قبل از انتخاب تجهیزات اطفای حریق در سکوهای نفتی باید بدانیم با کدام نوع حریق روبهرو هستیم.
آتش استخری (Pool Fire)
وقتی نفت خام یا میعانات روی عرشه یا درون محفظهای ریخته شود و بسوزد، آتش استخری شکل میگیرد. این رایجترین حالت است و با فوم، پودر شیمیایی و آبپاشیِ خنککننده کنترل میشود. فوم لایهای روی سطح مایع اعمال میکند و بخارهای قابلاشتعال را از اکسیژن جدا میکند.در نتیجه حریق با قطع شدن اکسیژن اصطلاحا خفه می شود و خاموش می شود.
آتش فوارهای (Jet Fire)
اگر گازِ پرفشار از یک سوراخ یا اتصال معیوب بیرون بزند و آتش بگیرد، شعله مثل مشعل صنعتی و با شدتی بسیار بالا به یک جهت پرتاب میشود. بار حرارتی چنین شعلهای آنقدر زیاد است که فولاد سازه ظرف چند دقیقه ضعیف میشود. با این نوع آتش، فوم کاری از پیش نمیبرد و ابتدا باید جریان سوخت قطع شود.
آتش ناگهانی و انفجار ابر گاز
نشتی گاز در فضای نیمهبسته ابری قابلاشتعال میسازد. وقتی این ابر به منبع جرقه برسد، یا آتش سوزی سریع و ناگهانی (Flash Fire) رخ میدهد یا در شرایط حبسشدگی، انفجار رخ می دهد. در سکوهای نفتی فشرده، موج فشار انفجار گاهی خطرناکتر از خودِ آتش است، چون سیستمهای کنترل، برق و حتی خطوط آب را از کار میاندازد.
آتش در اتاقهای ماشینآلات و برق در آتشسوزی سکوی نفتی
توربین، ژنراتور، اتاق تابلو برق و اتاق کنترل هم خود منبع حریقاند. علاوه بر این آب در این فضاها به تجهیزات حساس آسیب میزند و گاهی خطر برقگرفتگی را نیز به همراه دارد، بنابراین در این بخش ها از سیستمهای گازی یا آبمه استفاده میشود.
حریق محل اقامت و آشپزخانه و هلیپد
کارکنان سکو در ساختمانی زندگی میکنند که آشپزخانه، رختشویخانه و اتاقهای خواب دارد. آتشسوزی معمولیِ ساختمان هم در این محیط بسیار جدی است، چون هم راه فرار محدود است و هلیپد هم ریسک مخصوص خودش را دارد: سقوط یا فرود سخت هلیکوپتر سوخت زیادی روی عرشه میریزد و باید ظرف چند دقیقه مهار شود.
درسهای دو آتشسوزی بزرگ سکوی نفتی: پایپر آلفا و دیپواتر هورایزن
مقررات ایمنی فراساحلی از روی کاغذ شروع نشد؛ از دل فاجعهها بیرون آمد. دو مورد را مرور میکنیم چون هر کدام نکتهای مشخص برای طراحی اطفا دارند.
پایپر آلفا (دریای شمال، ۱۹۸۸)
در شب ششم ژوئیهٔ ۱۹۸۸ نشتی میعانات در ماژول کمپرسور گاز، انفجاری ایجاد کرد و سپس آتشی گسترده روی سکوی پایپر آلفا به راه انداخت ، در این حادثه ۱۶۷ نفر جان باختند. بررسی رسمی این حادثه که به نام گزارش کالن شناخته میشود، چند عامل را کنار هم گذاشت: سیستم مجوز کار به شکل صحیح بازرسی و اجرا نشده بود، با انفجار اول برق و ارتباطات اتاق کنترل از کار افتاد و پمپهای دیزلی آب آتشنشانی بهخاطر حضور غواصها و به خطر افتادن امنیت جانی آن ها در آب روی حالت دستی مانده بودند.
تلختر اینکه طبق همین گزارش، حتی اگر آب به سیستم میرسید، بخش مهمی از نازلهای دیلوج با رسوب مسدود شده بود. یعنی تجهیزات اطفای حریق در سکوهای نفتی روی نقشه وجود داشتند، اما در لحظهٔ حادثه عملاً کار نمیکردند و فرقی با نبود آن ها از ابتدا نداشت. درس بزرگ پایپر آلفا این است که اطفای حریق فقط نصب تجهیزات ایمنی نیست؛ تست و بررسی دورهای از تجهیزات ، امکان دسترسی به سیستم بعد از انفجار و مستقل بودن آن از جریان برق اصلی هم بخشی از طراحی ایمنی پروژه های سکوی نفتی است.
دیپواتر هورایزن (خلیج مکزیک، ۲۰۱۰)
در ۲۰ آوریل ۲۰۱۰ فوران کنترلنشدهٔ چاه ماکوندو باعث انفجار و آتش روی دکل دیپواتر هورایزن شد. یازده نفر جان باختند و دکل حدود دو روز بعد غرق شد. در این حادثه مشکل اصلی کنترل جریان سوخت در چاه بود، نه کمبود نازل و پمپ و یا تجهیزات اطفای حریق دیگر. اما این حادثه مشخص کرد وقتی منبع سوخت در پهناوری دریا به شکل اصولی و با مهندسی ایمنی کنترل نشود، هیچ تجهیزی ، حتی با مقدار آبپاشی بسیار زیاد هم نمیتواند آتش را به طور کامل اطفاء و خاموش نماید. اولویت، اول قطع منبع سوخت و تخلیهٔ نیروهاست و بعد مهار آتش سوزی و حریق .
ارزیابی ریسک: طراحی سیستم اطفاء سکوی نفتی از کجا شروع میشود؟
هیچ مهندسی نمینشیند و بدون تحلیل، تعداد نازل و ظرفیت پمپ را حدس بزند. در پروژههای دریایی شامل سکوی نفتی و … ، نقطهٔ شروع ارزیابی ایمنی معمولا با خطر آتش سوزی و انفجار است که در ادبیات فنی به آن FERA میگویند. تیم طراحی فهرستی از سناریوها مینویسد: نشتی گاز از کمپرسور، پارهشدن لولهٔ میعانات، آتش در اتاق ژنراتور، سقوط هلیکوپتر و… که برای هر سناریو آتش سوزی با وقوع احتمالی ، اندازهٔ شعله، مدت زمان تا مقاومت سازه در برابر خرابی و تعداد افراد در معرض خطر برآورد میشود.
در خروجی این تحلیل چند چیز مشخص است: کدام نواحی به دیلوج ولو نیاز دارند، پمپها با چه میزان دبی خروجی آب بدهند، دیوار آتش در کجا لازم است اعمال شود و تخلیه ساکنان و نیروها در چه زمانی باید شروع شود. بعد از آن برای هر سیستم یک «استاندارد عملکرد» تعریف میشود؛ مثلاً اینکه دیلوج ولو قرار گرفته در ناحیه ی دهانه ی چاه ظرف چند ثانیه باید به فشار کاری خود برسد. بعداً در دوران بهرهبرداری، همین معیارها مبنای تست و بازرسی میشوند. ملاک نهایی پذیرش ریسک، اصل ALARP است؛ یعنی ریسک باید تا جایی که از نظر فنی و اقتصادی امکانپذیر است کاهش پیدا کند.
پس از حادثه پایپر آلفا که پیشتر به آن پرداختیم، این رویکرد بهجای فهرست دستوری از تجهیزات، به قاعدهٔ اصلی بسیاری از کشورها تبدیل شد: اپراتور باید با مدرک ثابت کند سکویش ایمن است. «پرونده ایمنی» (Safety Case) نام همین مجموعه مدارک است.
تشخیص و هشدار: سیستم F&G و توقف اضطراری
قبل از اینکه حتی یک قطره آب در جهت اطفای حریق استفاده شود؛ سیستم باید متوجه بشود که حریقی رخ داده است. هر اطفای موفق؛ از یک تشخیص سریع و دقیق در ابتدای آتش سوزی شروع میشود.
آشکارسازها و منطق رأیگیری
در یک سکو چندین نوع آشکارساز ( سنسور – دیتکتور – دکتور ) با هم کار میکنند: آشکارساز شعله یا همان دیتکتور (فرابنفش و مادونقرمز)، آشکارساز یا همان دتکتور دود و حرارت، آشکارساز نقطهای و مسیر باز گاز قابلاشتعال و در بعضی بخشها سنسور تشخیص گاز سمی H₂S. برای اینکه یک آلارم کاذب کل تولید را متوقف نکند، معمولاً از منطق رأیگیری مثل «دو از سه» استفاده میشود؛ یعنی فرمان فقط وقتی صادر میشود که دستکم دو آشکارساز یا دیتکتور ، تشخیص خطر بدهند و فعال شوند.
توقف اضطراری (ESD) و تخلیهٔ فشار در آتشسوزی سکوی نفتی
سیستم F&G پس از تشخیص، سیستم توقف اضطراری (ESD) را فعال میکند. این سیستم شیرهای ورودی و خروجی را در لحظه میبندد، مسیر اتصال سراسری تجهیزات را با قطع جریان از هم جدا میکند و در سطوح بالاتر، تخلیهٔ فشار (Blowdown) را آغاز میکند تا حجم گاز موجود روی سکو بهسرعت کم شود. هدف ساده است: هرچه سوخت کمتر شود، آتش هم کوچکتر می شود. در کنار آن آلارمهای صوتی و نوری پخش میشود و کارکنان به نقاط تجمع از پیش تعیین شده (Muster Station) میروند.
تجهیزات اطفای حریق در سکوی نفتی
اکنون به بخش اصلی میرسیم. هر یک از سیستمهای زیر برای یک نوع ریسک حریق انتخاب میشود و هیچکدام بهتنهایی کافی نمی باشد:
شبکهٔ آب آتشنشانی و پمپها
ستون فقرات حفاظت سکو، شبکهٔ آب آتشنشانی است. دریا بیپایانترین منبع آب در دسترس است و پمپها آن را به کل سکو میرسانند.
پمپهای آب آتشنشانی
معمولاً دستکم دو پمپ مستقل نصب میشود که یکی دیزلی و دیگری برقی یا دیزلیِ دوم است، تا اگر برق سکو به هر دلیلی قطع شد جریان آب قطع نشود. ظرفیت پمپها را براساس بزرگترین سناریوی آتشی که ممکن است همزمان رخ دهد حساب میکنند. پمپها اغلب از نوع شناور در لولهای (Caisson) هستند که از عرشه تا زیر سطح دریا ادامه دارد. آمادگی عملیاتی پمپها تنها با آزمونهای دورهای راهاندازی تأیید میشود؛ وجود مشخصات پمپ در مستندات پروژه، بهتنهایی دلیلی بر آمادهبهکار بودن آن نیست.
لولهکشی و جنس مواد
آب شور فولاد کربنی را سریع میخورد. به همین دلیل در لولهکشی آب آتشنشانی سکوها از آلیاژ مس–نیکل، لولهٔ کامپوزیتی GRE یا فولادهای دوپلکس استفاده میکنند. انتخاب ارزانتر در ابتدا، همان چیزی است که سالها بعد در قالب نازلهای مسدود شده و لولههای سوراخشده خودش را نشان میدهد.
سیستم دیلوج ( شیرسیلابی ) و آبپاش در آتشسوزی سکوی نفتی
سیستم دیلوج ( شیرسیلابی ) یا همان (Deluge) اصلیترین ابزار پوشش ناحیهٔ فرایند، دهانهٔ چاه و تجهیزات مخزنی است. در این سیستم نازلها باز هستند و آب تا لحظهٔ فرمان پشت یک شیر بسته منتظر میماند. وقتی سیستم تشخیص حریق، شیر را فعال کند، همهٔ نازلهای آن ناحیه همزمان آب را با فشار بالا به صورت یک سیلاب تخلیه میکند. هدف اصلی این است که سطح تجهیزات خنک بماند و فولاد استحکامش را از دست ندهد. یادتان باشد که فولاد سازهای در دمای نزدیک به ۵۵۰ درجهٔ سانتیگراد حدود نیمی از مقاومتش را از دست میدهد.
قلب هر ناحیهٔ دیلوج ؛ دیلوج ولو (شیر سیلابی) است؛ شیری که با کمک دیافراگم و خط بایپس در لحظهٔ فرمان باز میشود و جریان آب را به شبکهٔ نازلها میدهد. اگر در حال بررسی مشخصات فنی این شیر هستید، صفحهٔ دیلوج ولو ATH 7 اندازهها و مواد بدنه را بهتفصیل آورده است. طراحی چنین سیستمهایی بر پایهٔ استاندارد NFPA 15 انجام میشود. چگالی پاشش در سکوها بسته به نوع سناریو معمولاً در حدود ۱۰ تا ۲۰ لیتر در دقیقه بر مترمربع طراحی میشود، اما عدد نهایی را مهندس طراح با ارزیابی خطر تعیین میکند.
نوع نازل هم اهمیت دارد. نازلهای پاشش مخروطی یا تخت، الگوی پاششی و برد متفاوتی دارند و انتخاب تجهیز متناسب با پروژه به شکلی صحیح بر کارایی آن در خنککاری سیستم اثر مستقیم میگذارد. در اسپری نازل (افشانک) میتوانید انواع مختلف و تفاوت الگوی پاشش نازل ها را ببینید.


مانیتورهای آب و فوم و هیدرانت در آتشسوزی سکوی نفتی
مانیتور (Fire Monitor) یک نازل ثابت یا متحرک است که بر روی پایه ای نصب میشود و با فشار و دبی بالا و قدرتمند، آب یا فوم را تا فاصلهٔ زیاد پرتاب میکند. در سکوها، مانیتورها بیشتر در اطراف ناحیهٔ چاه، نزدیک هلیپد و در گوشههای عرشه نصب میشوند. این تجهیزات به دو صورت دستی یا کنترل از راه دور (از اتاق کنترل) کار میکنند؛ حالت کنترل از راه دور باعث میشود در مناطق بسیار خطرناک، نیازی به حضور نیروها در کنار مانیتور نباشد.
در نقاط دسترسی روی عرشه هم هیدرانت و ایستگاههای شیلنگ تعبیه میشود تا تیم آتشنشانی بتواند مستقیم از شبکهٔ اصلی آب بگیرد. اگر دنبال آشنایی با انواع آن هستید، توضیحات شیر آتشنشانی (هیدرانت) تفاوت هیدرانتهای تر، خشک و مانیتوردار را شرح داده است. اصول طراحی این شبکهها در استاندارد NFPA 24 بررسی شده است.
سیستمهای فوم در آتشسوزی سکوی نفتی
برای آتش مایعات نفتی، فوم مؤثرترین گزینه است. فوم با تشکیل یک لایه روی سطح سوخت، هم مانع خروج بخار سوخت میشود و هم سطح سوخت را خنک میکند.چند نکتهٔ کاربردی دربارهٔ آن:
- نوع فوم: فومهای AFFF سالها استاندارد بودند، اما نگرانی زیستمحیطی دربارهٔ ترکیبات فلوئوردار (PFAS) باعث رشد سریع فومهای بدون فلوئور شده است. انتخاب نوع فوم باید با مقررات پروژه هماهنگ باشد.
- فوم مقاوم در برابر الکل (AR): در بسیاری از سکوها برای جلوگیری از تشکیل هیدرات (یخزدگی خطوط) از متانول استفاده میشود. فوم معمولی روی آتش متانول کارایی ندارد، چون الکل لایهٔ فوم را از بین میبرد؛ به همین دلیل در این موارد باید از فوم AR استفاده کرد.
- نسبت اختلاط: غلظت فوم معمولاً ۱ تا ۶ درصد است و با دستگاههای تناسبساز (Proportioner) در مسیر آب تنظیم میشود.
- کاربرد اصلی: هلیپد ( محل فرود هلی کوپتر ) ، ناحیهٔ ذخیرهٔ سوخت، تلههای نشتی و عرشههای فرایندی.
جزئیات طراحی و بازرسی در NFPA 11 آمده است.
اسپرینکلر در ساختمان اقامتی
افراد برای مدت طولانی در بخشهایی از ساختمان مانند اتاقهای استراحت و آشپزخانه و … حضور دارند و ممکن است حتی در زمان آتشسوزی در خواب باشند. به همین دلیل، این فضاها به سیستم حفاظت خودکار نیاز دارند. اسپرینکلر خودکار بدون دخالت انسان عمل میکند. وقتی گرمای آتش به حباب شیشهای اسپرینکلر برسد، حباب شیشه ای آن میشکند و آب روی همان نقطه دچار حریق شده میریزد. بقیهٔ اسپرینکلرها بسته میمانند و خسارت آبی کمتر میشود. برای آشنایی با انواع پایین زن ( پندنت )، بالا زن ( آپرایت ) و مخفی ( پنهان ) و تفاوت آنها در سرعت واکنش، به صفحهٔ اسپرینکلر و اسپری نازل مراجعه نمایید و یا از کارشناسان حرفه ای ایمنی آدر توان نامی با کلیک بر روی شماره های تماس درج شده بر روی سایت مشاوره رایگان دریافت نمایید. طراحی و نصب این سیستمها بر پایهٔ استاندارد NFPA 13 انجام میشود.
سیستمهای گازی و آبمه برای فضاهای بسته
آب به جهت اطفاء در اتاق توربین یا اتاق کنترل هم عملکرد تقریبا بی اثری دارد است و هم خطرناک. راهحلها:
- دیاکسید کربن (CO₂): برای هود توربین، موتورخانه و ژنراتور. غلظت لازم به جهت اطفاء، برای انسان کشنده است؛ بنابراین قبل از رهاسازی، آلارم و تأخیر زمانی برای تخلیهٔ افراد در نظر گرفته میشود.
- گازهای پاک (مثل FM-200 و Novec 1230) و گازهای بیاثر: برای اتاق کنترل، سرور و تابلو برق، چون روی تجهیزات الکترونیکی باقیماندهای از خود به جای نمیگذارند. معیارهای طراحی در NFPA 2001 آمده است. هالون هم بهخاطر آسیب به لایهٔ ازن کنار گذاشته شده است.
- آبمه (Water Mist): قطرههای بسیار ریز با مصرف آب کم، برای ماشینخانهها و فضاهای کوچک مناسب است و جایگزین جالبی برای CO₂ در شرایطی است که رهاسازی گاز خطرناک باشد.
پودر شیمیایی خشک
پودر خشک، بهویژه پودرهای بر پایهٔ بیکربنات پتاسیم، روی آتش مایعات و گاز بسیار سریع اثر میکند. در ایستگاههای پودر روی عرشه و کنار هلیپد، معمولاً یک واحد دوگانه (پودر و فوم) نگه میدارند: پودر برای لحظه ی شعلهور شدن و فوم برای جلوگیری از شعلهور شدن دوباره حریق مورد استفاده قرار میگیرد. محدودیت پودر این است که خنککنندگی ندارد و اگر منبع آتش سوزی داغ بماند، آتش دوباره بالا میآید.
کپسول، جعبه آتشنشانی
همهٔ سیستمها و تجهیزات ایمنی آتش نشانی در کنار یک ابزار ساده به نام جعبه آتش نشانی معنا میگیرند ؛ وسیله ای در دسترس برای اولین دقایق شروع حریق و خط اول دفاع در برابرحریق . کپسولهای پودر و CO₂ مطابق NFPA 10 در راهروها ، در داخل جعبه آتش نشانی و یا با استند در کنار تجهیزات قرار میگیرند. شیلنگ، نازل و … هم داخل به همین روال در جعبهٔ آتشنشانی نگهداری میشود. البته یک فاکتور مهم متریال جعبه آتش نشانی می باشد و جنس بدنه آن اهمیت زیادی بسته به نوع و محیط پروژه دارد؛ بدنهٔ استیل و رنگ مقاوم عمر جعبه های آتش نشانی را چند برابر میکند. به طور مثال در پروژه هایی که در محیط های مرطوب قرار دارند متریال استیل ضدزنگ برای جعبه ها توصیه می شود.
جهت اطلاعات بیشتر در این خصوص توصیه می شود با کلیک بر روی لینک زیر از مقاله ” انتخاب مدل صحیح جعبه آتش نشانی ” بازدید و مطالعه بفرمایید.
دوش و چشمشوی اضطراری
همهٔ مخاطرات سکو آتش نیستند. ترکیب مواد ناشی از حفاری، مواد ضدخوردگی و متانول میتوانند به چشم و پوست آسیب بزنند. به همین دلیل در نواحی کار با مواد شیمیایی باید دوش و چشم شوی ایمنی / دوش و چشمشور ایمنی نصب شود. استاندارد ANSI/ISEA Z358.1 مشخص میکند که چشمشوی باید دستکم ۱۵ دقیقه با دبی کافی کار کند و در هر لحظه در دسترس و آماده به کار باشد. در حادثهای که آتش سوزی و نشت مواد شیمیایی همزمان رخ میدهد، در دسترس بودن این تجهیز میتواند سرنوشت مصدوم را تعیین کند.
حفاظت هلیپد
هلیپد به دو دلیل ریسک بالایی دارد. نخست اینکه در صورت سقوط یا فرود سخت، سوخت هلیکوپتر روی عرشه میریزد و مشتعل میشود. دوم اینکه هنگام سوار و پیاده شدن، بیشترین تعداد افراد در همین محل حضور دارند.
برای مقابله با این خطر، معمولاً در دو یا چند نقطهٔ پیرامون هلیپد مانیتور فوم نصب میشود که میتواند ظرف چند دقیقه کل سطح عرشه را پوشش دهد. در کنار آن، ایستگاه پودر و فوم و کیت نجات نیز در دسترس است؛ این کیت شامل ابزار برش، قلاب و لباسهای ضدحرارت است. عرشهٔ هلیپد شیب و سیستم زهکشی دارد تا سوخت ریختهشده از سطح خارج شود و زیر پای مسافران نماند. همچنین تیم آمادهباش هلیپد پیش از هر فرود در موقعیت خود مستقر میشود.
شناور آتشنشانی (FiFi)
علاوه بر تجهیزات خود سکو، شناورهای آتشنشانی (FiFi) نیز از بیرون با مانیتورهای پرظرفیت، آب و فوم روی آتش میپاشند. این شناورها طوری طراحی شدهاند که بتوانند از فاصلهٔ ایمن عمل کنند و با پاشش آب، گرمای اطراف آتش را کاهش دهند. با این حال، شناور آتشنشانی فقط پشتیبان سیستمهای ثابت سکو است و نمیتواند جای آنها را بگیرد.
حفاظت غیرفعال در برابر آتش
تمام سیستمهایی که تا اینجا بررسی کردیم «فعال» هستند؛ یعنی برای کار کردن باید روشن شوند. در کنار آنها، حفاظت غیرفعال (PFP) قرار دارد که بدون هیچ فرمانی عمل میکند:
• پوششهای انبساطی (Intumescent): این پوششها در اثر گرما باد میکنند و لایهای عایق روی سطح میسازند که از سازه در برابر حرارت محافظت میکند.
• دیوارهای آتش با ردهبندی H و A: دیوارهای رده H برای مقابله با آتش هیدروکربنی و دیوارهای رده A برای آتشسوزیهای معمولی طراحی شدهاند. عددی مانند H-60 نشان میدهد که دیوار تا ۶۰ دقیقه در برابر آتش مقاومت میکند.
• دیوار ضدانفجار: این دیوارها موج فشار ناشی از انفجار را مهار میکنند و از نفوذ آن به بخشهای حیاتی سکو جلوگیری میکنند.
دمای آتش هیدروکربنی در چند دقیقه به حدود ۱۱۰۰ درجهٔ سانتیگراد میرسد. حفاظت غیرفعال با کند کردن انتقال این گرما، زمان بیشتری برای آبپاشی و تخلیهٔ افراد فراهم میکند.
روشهای اطفای حریق سکوی نفتی: از کجا شروع میکنند؟
بیرون از سکو، بیشتر افراد تصور میکنند که آتشنشانها پیش از هر کاری آتش را خاموش میکنند. اما روی سکوی نفتی ترتیب اقدامات متفاوت است. ترتیب معمول و سادهشدهٔ آنها به این صورت است:
۱. تشخیص و هشدار: آشکارسازها آتش یا گاز را شناسایی میکنند و آلارم عمومی به صدا درمیآید
۲. قطع منبع سوخت: سیستم قطع اضطراری (ESD) شیرها را میبندد و جریان نفت و گاز به محل حادثه را قطع میکند.
۳. تخلیهٔ فشار: در صورت نیاز، گاز موجود در تجهیزات به سمت مشعل یا مسیر ایمن هدایت میشود.
۴. خنککاری: سیستم دیلوج و مانیتورها تجهیزات اطراف آتش را خنک میکنند تا آتش به سایر بخشها سرایت نکند.
۵. تجمع و شمارش افراد: همه به محل تجمع میروند و حضور و غیاب انجام میشود.
۶. اطفای حریق، فقط در شرایط ایمن: تیم آتشنشانی با فوم و پودر آتش را خاموش میکند.
۷. تخلیهٔ سکو، در صورت عدم امکان کنترل آتش: افراد با قایق نجات یا بالگرد تخلیه میشوند و شناور آمادهباش در کنار سکو به آنها کمک میکند.
چرا گاهی آتش را عمداً خاموش نمیکنند؟
اگر آتش فوارهای گاز را خاموش کنید ولی نشتی ادامه داشته باشد، گاز همچنان در محیط پخش میشود و ابری قابل اشتعال میسازد. اگر این ابر دوباره مشتعل شود، انفجار آن بسیار مخربتر از آتش اولیه خواهد بود. به همین دلیل، تا زمانی که منبع نشتی قطع نشده است، هدف خاموش کردن آتش نیست؛ شعله را کنترل میکنیم و تجهیزات اطراف را خنک نگه میداریم. این اصل یکی از مهمترین تفاوتهای آتشنشانی روی سکو با آتشنشانی شهری است.


تخلیه و نجات
در سکو، تخلیه آخرین خط دفاع است. اگر آتش از کنترل خارج شود، همهٔ افراد باید بتوانند بهصورت ایمن سکو را ترک کنند. این بخش از طراحی شامل چند جزء است:
پناهگاه موقت (Temporary Refuge): ساختمانی که برای مدت مشخصی در برابر آتش و دود مقاوم است و سیستم تهویهٔ آن قابل بستن است. افراد تا زمان تصمیمگیری برای تخلیه، در آنجا ایمن میمانند.
• قایقهای نجات کاملاً بسته (TEMPSC): این قایقها حتی در شرایط آتشسوزی روی سطح آب نیز میتوانند افراد را از سکو دور کنند.
• لباس نجات و جلیقهٔ نجات: افراد را در صورت سقوط به آب سرد یا گرم محافظت میکنند.
• مسیرهای فرار: دستکم دو مسیر مستقل که علامتگذاری شدهاند و روشنایی اضطراری دارند.
مانورهای دورهای نیز اهمیت زیادی دارند. تجربه نشان داده است افرادی که مسیر تخلیه را قبلاً تمرین کردهاند، در حادثهٔ واقعی تصمیم بهتری میگیرند.
تیم آتشنشانی سکو و آموزش کارکنان
بهترین تجهیزات هم بدون نیروی آموزشدیده کاری از پیش نمیبرند. به همین دلیل در هر سکو تیمی به نام «تیم واکنش اضطراری» تشکیل میشود. اعضای این تیم از میان کارکنان خود سکو، یعنی اپراتورها، مکانیکها و برقکارها، انتخاب میشوند و علاوه بر کار روزانه، وظیفهٔ اطفای حریق، امدادرسانی و فرماندهی صحنه را بر عهده دارند.
آموزش این افراد چند مرحله دارد. همهٔ کسانی که وارد سکو میشوند باید دورههای بقا در دریا و اطفای اولیهٔ حریق را با موفقیت بگذرانند. اعضای تیم واکنش اضطراری آموزشهای تخصصیتری هم میبینند، از جمله کار با دستگاه تنفسی، کار با شیلنگ و مانیتور، و جستوجو و نجات در محیط پر از دود.
مانورهای دورهای هم بخش ثابت برنامهاند: مانور هفتگی برای تخلیهٔ ساده و مانور ماهانه یا فصلی برای سناریوهای حریق بزرگتر می باشند. هرچه مانور به شرایط واقعی نزدیکتر باشد، افراد در زمان بحران سریعتر و دقیقتر تصمیم میگیرند.
نکتهٔ مهم دیگر اینکه وظیفهٔ تیم همیشه خاموش کردن آتش نیست. فرمانده صحنه باید بتواند در زمان مناسب دستور عقبنشینی بدهد و نیروها را به سمت تخلیه هدایت کند. تشخیص این زمان با تمرین و تجربه به دست میآید.
حفاظت در سکوی ثابت، شناور و FPSO
همهٔ سکوها شبیه هم نیستند و این تفاوت در طراحی اطفا اثر میگذارد:
- سکوی ثابت (Fixed Platform): روی پایههایی که به بستر دریا متصلاند قرار دارد و بیشتر در آبهای کمعمق یا متوسط دیده میشود. سیستمهای اطفا در اینجا پایدار و بزرگاند و فضای نسبتاً بیشتری برای تجهیزات وجود دارد. بسیاری از سکوهای مناطق کمعمق خلیج فارس از این نوع هستند.
- واحدهای شناور تولید و ذخیره (FPSO): کشتیهایی که نفت را تولید، ذخیره و تخلیه میکنند. اینجا قوانین دریانوردی هم وارد میشود و ملاحظاتی مثل حرکت موج، سیستم فوم عرشه و مخازن بار اهمیت پیدا میکند.
- دکلهای حفاری متحرک: چون تجهیزات و نیروها مرتب جابهجا میشوند، ظرفیت سیستمها و آموزشها باید با شرایط متغیر همخوان باشد.
استاندارد ISO 13702 که در جدول بخش بعد آمده است، برای سازههای ثابت و واحدهای شناور تولید و ذخیره نوشته شده و واحدهای متحرک و تأسیسات زیردریایی را شامل نمیشود، هرچند اصولش در آنها هم بهعنوان راهنما به کار میرود.
استانداردهای مرجع
طراحی و بازرسی سیستمهای اطفای سکو بر پایهٔ مجموعهای از استانداردهای بینالمللی انجام میشود. جدول زیر مهمترینها را خلاصه کرده است:
| استاندارد | موضوع |
| ISO 13702 | کنترل و کاهش اثر آتش و انفجار در تأسیسات تولید فراساحلی |
| API RP 14G | پیشگیری و کنترل آتش در سکوهای تولید فراساحلی (مرجع پرکاربرد صنعت نفت) |
| NFPA 15 | سیستمهای ثابت آبپاش |
| NFPA 13 | نصب سیستمهای اسپرینکلر |
| NFPA 11 | فوم با انبساط کم، متوسط و زیاد |
| NFPA 2001 | سیستمهای اطفای گاز پاک |
| NFPA 20 | پمپهای ثابت آتشنشانی |
| NFPA 25 | بازرسی، تست و نگهداری سیستمهای آبمحور |
| SOLAS فصل II-2 | ایمنی در برابر آتش در شناورها و واحدهای شناور دریایی |
در پروژههای داخلی، علاوه بر این استانداردها، باید استانداردهای وزارت نفت (IPS) و الزامات کارفرما نیز رعایت شود. توجه داشته باشید که این مقاله جنبهٔ آموزشی دارد و جایگزین طراحی مهندسی پروژه نیست.
بازرسی، تست و نگهداری
درس حادثهٔ پایپر آلفا روشن بود: سیستمی که آزمایش نشده باشد، عملاً سیستم اطفای حریق کارآمدی نیست. یک برنامهٔ نگهداری مناسب معمولاً این اجزا را دارد:
• راهاندازی منظم پمپها: پمپها هفتگی یا ماهانه روشن میشوند و فشار و دبی آنها ثبت و با منحنی عملکرد اولیه مقایسه میشود.
• آزمون جریان سیستم دیلوج: این آزمون دستکم سالی یکبار انجام میشود و همراه با بررسی گرفتگی نازلها و تمیز کردن صافیهاست.
• نمونهبرداری از فوم: کیفیت فوم با گذشت زمان کاهش مییابد، بنابراین نمونهبرداری سالانه از آن توصیه میشود.
• بازرسی خوردگی: در محیط دریایی، لولهها، اتصالات و بستها با بازرسی چشمی و اندازهگیری ضخامت کنترل میشوند.
• بررسی وضعیت شیرها: شیرهای کنترل و دیلوج باید در وضعیت صحیح قفل شده باشند.
بازههای دقیق آزمون و بازرسی بر اساس استاندارد مورد استفاده و دستورالعمل کارفرما تعیین میشود؛ استاندارد NFPA 25 مبنای مناسبی برای تدوین این برنامه است.
نکات انتخاب تجهیزات برای محیط دریایی
اگر مسئول خرید یا طراحی تجهیزات یک پروژهٔ فراساحلی هستید، پیش از ثبت سفارش این پرسشها را از خودتان و تأمینکننده بپرسید:
۱. متریال بدنه تجهیزات چیست؟ در جو دریایی که رطوبت و ذرات نمک در آن زیاد است، فولاد ضدزنگ ۳۱۶ یا آلیاژهای مقاوم در برابر خوردگی عملکرد بهتری نسبت به فولاد کربنی رنگشده دارند.
۲. سیستم پوشش و رنگ چه مشخصاتی دارد؟ نوع و ضخامت پوشش باید متناسب با محیط خورندهٔ دریایی تعیین شود و در مدارک فنی ذکر شده باشد.
۳. آیا فشار و دمای کاری تجهیز با شرایط طراحی پروژه همخوانی دارد؟ مشخصات تجهیز را با دیتاشیت پروژه تطبیق دهید.
۴. آیا گواهیها و استاندارد ساخت تجهیز مشخص است؟ تمام الزامات کارفرما باید مستند شود و تأمینکننده باید بتواند مدارک مربوط را ارائه دهد.
۵. تأمین قطعات یدکی و خدمات نگهداری چگونه انجام میشود؟ اگر تجهیزی در سکو دچار خرابی شود، تعمیر آن ممکن است هفتهها طول بکشد.
۶. آیا امکان ساخت سفارشی تجهیزات آتشنشانی وجود دارد؟ ابعاد، اتصالات و شرایط نصب در هر سکو متفاوت است و تجهیز باید با این شرایط سازگار باشد. حتی در پروژههایی که نوع تجهیزات مشابه است نیز، محیط پروژه و فضای در دسترس ایجاب میکند که تجهیزات برای رسیدن به عملکرد بهینه، بهصورت سفارشی ساخته شوند. شرکت آدر توان نامی با بیش از ۲۰ سال تجربه و اجرای بیش از ۲۰۰۰ پروژه شهری، مسکونی و صنعتی، امکان ساخت سفارشی تجهیزات ایمنی و آتشنشانی را با بالاترین دقت فراهم کرده است. این سفارشیسازی شامل ابعاد، متریال، رنگ و سایر مشخصات تجهیز است و بر اساس نیاز پروژه و دستور کارفرما انجام میشود.
پیشرفت های تازه در ایمنی آتش نشانی دریایی / فرا ساحلی
حوزه ایمنی آتش نشانی دریایی ثابت نیست و در سالهای اخیر چند پیشرفت مهم در آن دیده میشود:
• فومهای بدون فلوئور: الزامات زیستمحیطی و نگرانی از ماندگاری ترکیبات PFAS در طبیعت، صنعت را به سمت فومهای بدون فلوئور سوق داده است. پیش از جایگزینی، باید سازگاری این فومها با تجهیزات موجود بررسی و آزمون شود.
• سکوهای بدون سرنشین: برخی سکوهای کوچک فقط بهصورت دورهای بازدید میشوند. در این سکوها اتکا به سیستمهای تشخیص و واکنش خودکار بیشتر است، البته این سیستمها باید در زمان نیاز بدون نقص عمل کنند.
• پایش از راه دور و دوربینهای حرارتی: اتاق کنترل ساحلی میتواند وضعیت چند سکو را همزمان پایش کند و در صورت نیاز، مانیتورها را از راه دور هدایت کند.
• تحلیل دیجیتال خطر: شبیهسازی پخش گاز و آتش پیش از ساخت سکو، به مهندسان کمک میکند نقاط ضعف چیدمان را شناسایی و اصلاح کنند.
سؤالات متداول
مهمترین سیستم اطفای حریق در آتشسوزی سکوی نفتی کدام است؟
یک سیستم برتر وجود ندارد. شبکهٔ آب آتشنشانی با پمپهای مستقل ستون اصلی است و سیستم دیلوج، سیستم فوم و سیستمهای گازی بر روی آن سوار میشوند. در عمل، همین ترکیب چندلایه است که حفاظت را تضمین میکند.
چرا از آب دریا برای آتشسوزی سکوی نفتی استفاده میشود؟
چون در دسترسترین و بیپایانترین منبع است. مشکل آن خوردگی است، به همین دلیل لولهها از آلیاژ مقاوم ساخته میشوند و سیستمها باید مرتب شستوشو و تست شوند.
آیا در آتشسوزی سکوی نفتی از فوم برای آتش گاز استفاده میشود؟
فوم برای آتش مایعات است. آتش فوارهای گاز با قطع منبع و خنککاری کنترل میشود. فوم در جلوگیری از آتش مایعات ریختهشده مثل نفت و میعانات بسیار موثر است.
تفاوت سیستم دیلوج با اسپرینکلر چیست؟
در دیلوج همه ی نازلها باز هستند و با یک فرمان به طور همزمان آب میپاشند، پس برای نواحی پرخطر مناسب است. در اسپرینکلر هر سرِ پاشنده جداگانه در اثر گرما باز میشود و برای فضاهایی مثل ساختمان و … استفاده میشود تا جریان آب خود باعث مشکل نشود.
کارکنان سکو چه آموزشهایی برای آتشسوزی سکوی نفتی میبینند؟
معمولاً دورههای بقا در دریا، آتشنشانی مقدماتی و پیشرفته و مانورهای دورهای انجام میدهند. اعضای تیم آتشنشانی سکو آموزش های پیشرفته تری دارند و با تجهیزات تنفسی و لباسهای ویژه کار میکنند.
آیا هر آتشسوزی سکوی نفتی به تخلیهٔ کامل منجر میشود؟
نه. اغلب آتشهای کوچک در همان مراحل اول با ESD و سیستمهای ثابت مهار میشوند. تخلیه وقتی انجام میشود که تیم تشخیص دهد کنترل از دست رفته یا خطر انفجار بالاست. این تصمیم را فرمانده سکو میگیرد.
چه کسانی استاندارد اطفای حریق سکوی نفتی را تعیین میکنند؟
کارفرما یا اپراتور معمولاً الزامات پروژه را بر پایهٔ استانداردهای بینالمللی مثل ISO و NFPA و API و مقررات ملی تعیین میکند. پیمانکار طراحی موظف است آن را رعایت و مستند کند.
جمعبندی
مقابله با آتشسوزی در سکوی نفتی از چند لایهٔ دفاعی تشکیل میشود: تشخیص سریع، قطع منبع سوخت، خنککاری، اطفای هدفمند و تخلیهٔ ایمن. ضعف در هر یک از این لایهها، فشار بیشتری به لایههای دیگر وارد میکند. حادثههای پایپر آلفا و دیپواتر هورایزن نشان دادند که صرفا نصب تجهیزات به منظور ایمنی کافی نمی باشد؛ آنها باید بهطور منظم آزمون و بررسی شوند، در برابر خوردگی دوام داشته باشند و در بدترین شرایط نیز آماده به کار باشند.
اگر در حال طراحی یا تأمین تجهیزات یک پروژه هستید، ابتدا سناریوهای خطر را مشخص کنید و سپس بر اساس آنها، استاندارد، متریال و نوع سیستم را انتخاب کنید.
به یاد داشته باشیم مبحث ایمنی و به خصوص ایمنی در برابر حریق یک دانش تخصصی می باشد که به جهت رعایت صحیح تمامی موارد آن در یک پروژه نیاز به حضور کارشناس ایمنی و بررسی متخصصان ایمنی دارد. لذا در صورتیکه قصد تجهیز پروژه خود ( خانه ، محل کار ، کارخانه و … ) را با تجهیزات ایمنی آتش نشانی دارید و در این خصوص به دانش فنی ایمنی تسلط کافی را ندارید؛ توصیه می شود با شماره های درج شده در سایت یا کلیک بر روی دکمه تماس سبز رنگ با کارشناسان حرفه ای آدر توان نامی ارتباط برقرار نمایید و مشاوره رایگان دریافت نمایید.
همچنین با توجه به اینکه تجهیزات ایمنی آتش نشانی در هر لحظه باید آماده به کار باشند، بررسی و بازرسی های دوره ای از ضرورت کارکرد صحیح این تجهیزات می باشد ، به همین منظور آدر توان نامی تمامی محصولات تولیدی خود را با 10 سال خدمات پس از فروش همراه با 1 سال گارانتی محصول ، قابل استعلام از سایت رسمی مجموعه خدمت کارفرمایان محترم خود تقدیم می کند تا کارفرمای گرامی نیز از بابت بهینه کارکردن تجهیزات خود در هر لحظه آسوده خاطر باشد.


























